Bakterie, które leczą – praktyczny poradnik o suplementacji probiotyków

Coraz więcej badań naukowych oraz obserwacji klinicznych potwierdza to, co tradycyjna medycyna ludowa sugerowała od dawna: zdrowie człowieka zaczyna się w jelitach. Ważnym elementem tego złożonego ekosystemu są mikroorganizmy zasiedlające przewód pokarmowy – a w szczególności bakterie probiotyczne.

Probiotyki, czyli żywe mikroorganizmy o udowodnionym działaniu terapeutycznym, zyskały w ostatnich latach status nie tylko suplementów, lecz wręcz narzędzi terapeutycznych o wielokierunkowym zastosowaniu. Ich wpływ na układ pokarmowy, odpornościowy, a także nerwowy (poprzez oś jelito–mózg) jest przedmiotem intensywnych badań, również w kontekście chorób przewlekłych, nowotworowych i autoimmunologicznych.

Przedstawimy Ci uporządkowaną i opartą na faktach wiedze dotyczącą probiotyków: jakie szczepy warto stosować, w jakich sytuacjach są one szczególnie skuteczne, oraz jak dobierać je w sposób świadomy i zgodny z indywidualnymi potrzebami organizmu.

Co to są probiotyki?

Probiotyki definiuje się jako żywe mikroorganizmy, które (przyjmowane w odpowiednich ilościach) wywierają korzystny wpływ na zdrowie człowieka. Ich podstawową funkcją jest przywracanie równowagi mikrobiologicznej w obrębie jelit, która może zostać zaburzona wskutek złej diety, antybiotykoterapii, przewlekłego stresu, stanów zapalnych lub chorób przewlekłych.

Wyniki badań naukowych podkreślają, że probiotyki przyczyniają się do:

• utrzymania integralności bariery jelitowej,
• ograniczenia translokacji toksyn i patogenów,
• produkcji neuroaktywnych metabolitów,
• wzmocnienia odporności komórkowej,
• redukcji cytokin prozapalnych.

Niektóre szczepy probiotyczne uczestniczą w syntezie witamin z grupy B, kwasu foliowego i biotyny, a także wspierają fermentację błonnika do korzystnych dla jelit krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), w tym kwasu masłowego – istotnego czynnika dla regeneracji nabłonka.

Jakie probiotyki wybrać?

Lactobacillus spp. i Bifidobacterium spp.

Szczepy z tych dwóch grup należą do najlepiej poznanych i najczęściej stosowanych w praktyce klinicznej. Naukowcy wielokrotnie powołują się na ich skuteczność w łagodzeniu objawów zespołu jelita drażliwego, biegunek infekcyjnych i polekowych, a także w leczeniu stanów zapalnych jelit.

Szczepy takie jak Lactobacillus rhamnosus GG, Lactobacillus plantarum czy Bifidobacterium longum wykazują zdolność kolonizacji nabłonka, obniżają pH treści jelitowej (co utrudnia namnażanie patogenów), a także aktywnie wspierają syntezę mucyn, czyli białek ochronnych warstwy śluzowej jelit.

Saccharomyces boulardii – probiotyczne drożdże

Nie będąc bakterią, S. boulardii funkcjonuje jako probiotyk dzięki swojej unikalnej zdolności do zwalczania infekcji jelitowych. Drożdże te przeciwdziałają biegunkom podróżnych, biegunkom poantybiotykowym i wspomagają leczenie infekcji Clostridium difficile. Ich obecność nie prowadzi do trwałego skolonizowania jelit, co czyni je bezpiecznymi i łatwymi w kontrolowaniu.

Probiotyki właściwosci

Ochrona bariery jelitowej i poprawa trawienia

Naukowcy w swoich publikacjach naukowych podkreślają znaczenie probiotyków w regeneracji nabłonka jelitowego. Bakterie probiotyczne stymulują wydzielanie śluzu, regulują napięcie immunologiczne w obrębie błony śluzowej i wspierają gojenie mikrourazów.

W chorobach takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego, zespół nieszczelnego jelita czy refluks, odpowiednio dobrane probiotyki przyczyniają się do odbudowy mikrobiomu i poprawy funkcji trawiennych.

Regulacja układu immunologicznego

Wielokrotnie wskazuje się, że probiotyki wpływają korzystnie na aktywność limfocytów T-regulatorowych oraz produkcję immunoglobuliny A (IgA), która jest pierwszą linią obrony błon śluzowych przed patogenami. Dodatkowo, modulując odpowiedź zapalną, probiotyki zmniejszają ryzyko rozwoju chorób o podłożu autoimmunologicznym oraz przewlekłych infekcji.

Jak prawidłowo suplementować probiotyki?

Choć sama definicja probiotyku sugeruje korzystne działanie, efektywność terapii zależy od wielu czynników: szczepu, dawki, formy preparatu, a nawet godziny przyjmowania. Aby kuracja była skuteczna, warto przestrzegać kilku podstawowych zasad – nie tylko opartych na praktyce, ale i potwierdzonych naukowo.

Dawkowanie i czas trwania suplementacji

Skuteczność probiotyków zależy przede wszystkim od ich ilości – wyrażanej w jednostkach CFU (Colony Forming Units). Zalecana dzienna dawka terapeutyczna w większości przypadków wynosi od 1 do 10 miliardów CFU, jednak w terapii wspomagającej infekcje (np. poantybiotykowe lub grzybicze) można stosować dawki do 50 mld CFU dziennie.

Czas trwania suplementacji powinien być dostosowany do celu terapeutycznego. W przypadku wsparcia po antybiotykach lub ostrych infekcjach przewodu pokarmowego – zwykle wystarczają 2–4 tygodnie. Przy chorobach przewlekłych, stanach zapalnych jelit lub zaburzeniach odporności – kuracja powinna trwać minimum 8–12 tygodni i może być okresowo powtarzana.

Pora dnia i sposób przyjmowania

Optymalnym momentem na przyjęcie probiotyku jest czas około 30-60 minut przed posiłkiem, ponieważ po jedzeniu ilość soków trawiennych w żołądku rośnie, co powoduje w znacznej ilości trawienie pokarmu oraz przyjmowanych probiotyków . W przypadku preparatów powlekanych (tzw. kapsułki enteralne), najlepiej przyjmować je na czczo, co zwiększa szansę przejścia przez żołądek w nieuszkodzonej formie.

Niektóre szczepy (np. L. rhamnosus GG) mogą być przyjmowane nawet w trakcie posiłku, ponieważ są odporne na działanie kwasu solnego. Ważne jest zachowanie regularności – najlepiej przyjmować preparaty codziennie o tej samej porze.

Forma preparatu – kapsułka, proszek, płyn?

Wybór formy ma znaczenie. Probiotyki w kapsułkach żelatynowych (bez otoczki) są podatne na degradację w kwaśnym środowisku żołądka. Lepszą ochronę zapewniają kapsułki powlekane, wielowarstwowe lub te z technologią „mikrokapsułkowania”, stosowaną m.in. w probiotykach klasy medycznej.

Proszki probiotyczne wymagają dokładnego rozpuszczenia w letniej wodzie lub mleku (nigdy gorącym!). Ciekawą alternatywą są probiotyki w formie liofilizowanej (sproszkowane bakterie), które po rehydratacji są biologicznie aktywne.

Znaczenie prebiotyków – czyli czym karmić probiotyki

Nie sposób mówić o skutecznej suplementacji probiotyków bez wspomnienia o prebiotykach – czyli substancjach, które „dokarmiają” bakterie probiotyczne i stymulują ich rozwój. Najważniejsze prebiotyki to inulina, fruktooligosacharydy (FOS), galaktooligosacharydy (GOS), a także skrobia oporna i błonnik fermentujący.

Dieta uboga w błonnik i prebiotyki może sprawić, że nawet najlepiej dobrany szczep probiotyczny nie osiągnie pełnego potencjału – dlatego zaleca się łączenie suplementacji probiotyków z odpowiednim sposobem żywienia.

Kiedy nie stosować probiotyków?

Chociaż probiotyki mają wysoki profil bezpieczeństwa, istnieją sytuacje, w których należy zachować ostrożność. Pacjenci z głęboką immunosupresją (np. po chemioterapii, z neutropenią lub przeszczepem szpiku) powinni unikać probiotyków bez nadzoru lekarza. Zdarzają się przypadki bakteriemii lub fungemii po suplementacji probiotycznych drożdży u osób z ciężkimi niedoborami odporności.

Ostrożność należy zachować również u pacjentów z perforacją jelita, w ostrej fazie choroby Leśniowskiego-Crohna lub przy podejrzeniu SIBO (przerostu bakteryjnego jelita cienkiego), gdzie źle dobrane szczepy mogą nasilać objawy.

Jak dobrać probiotyki do konkretnych schorzeń?

Jednym z najczęściej popełnianych błędów jest przekonanie, że „każdy probiotyk działa na wszystko”. W rzeczywistości skuteczność probiotyków zależy nie tylko od rodzaju bakterii, ale przede wszystkim od szczepu, który ma unikalne właściwości biologiczne. Poniżej przedstawimy wybór sprawdzonych szczepów probiotycznych rekomendowanych w konkretnych problemach zdrowotnych.

Zespół jelita drażliwego (IBS) i wzdęcia

Według naukowców, w terapii IBS najczęściej stosuje się szczepy takie jak Bifidobacterium infantis 35624, Lactobacillus plantarum 299v oraz Saccharomyces boulardii. Szczepy te wspomagają produkcję maślanu, obniżają aktywność cytokin prozapalnych oraz zmniejszają nadwrażliwość trzewną.

Z kolei Lactobacillus reuteri DSM 17938 wspiera motorykę jelit i redukuje bóle brzucha u dzieci i dorosłych. Ich regularna suplementacja może z czasem obniżyć poziom kortyzolu, poprawiając reakcję organizmu na stres.

Biegunki poantybiotykowe i infekcyjne

W badaniach naukowych, wskazuje się jednoznacznie, że Saccharomyces boulardii skraca czas trwania biegunek infekcyjnych oraz zapobiega ich nawrotom – także w przypadkach Clostridium difficile. Ten sam szczep jest również zalecany profilaktycznie w podróżach do regionów tropikalnych. Może on wspierać profilaktykę tak zwanej klątwy faraona - potoczna nazwa biegunki na wakacjach.

Warto łączyć go z Lactobacillus rhamnosus GG, który regeneruje błonę śluzową i wzmacnia odporność lokalną przewodu pokarmowego. W publikacjach można znaleźć rekomendacje dla stosowania kombinacji szczepów Lactobacillus + prebiotyk (np. inulina), co poprawia kolonizację i skuteczność leczenia.

Choroby zapalne jelit: wrzodziejące zapalenie jelita grubego, Leśniowskiego–Crohna

W chorobach zapalnych jelit znaczącą rolę odgrywa Escherichia coli Nissle 1917 – szczep, który wykazuje działanie immunomodulujące, a według badań, może przedłużać okres remisji równie skutecznie jak mesalazyna.

W przeprowadzonych badaniach podkreślono również znaczenie probiotyków w kontekście kwasu masłowego (produkt fermentacji korzystnych bakterii). Suplementacja szczepów butyrogennych (Clostridium butyricum, Faecalibacterium prausnitzii) wspiera gojenie nabłonka i redukuje ryzyko owrzodzeń.

Wsparcie w terapii nowotworowej

Zgodnie z danymi zawartymi w opracowaniach naukowych, odpowiednio dobrane szczepy probiotyczne mogą:

• redukować objawy uboczne chemioterapii (biegunki, owrzodzenia jamy ustnej),
• wzmacniać odpowiedź na immunoterapię,
• chronić przed infekcjami u pacjentów z neutropenią (np. przez modulację mikrobiomu).

Szczególnie wyróżnia się tu Lactobacillus brevis CD2 oraz Lactobacillus casei DN-114 001, które ograniczają powikłania popromienne i wspierają regenerację nabłonka. Warto jednak podkreślić: każda suplementacja w warunkach onkologicznych wymaga konsultacji z lekarzem, szczególnie w okresie immunosupresji.

Zaburzenia psychiczne i neurologiczne, oś jelito–mózg

Coraz więcej danych, wskazuje na skuteczność wybranych szczepów probiotycznych w poprawie nastroju, redukcji objawów lękowych oraz łagodzeniu przebiegu depresji. Szczególnie obiecujące wydają się:

• Lactobacillus helveticus R0052,
• Bifidobacterium longum R0175,
• Lactobacillus rhamnosus JB-1.

Szczepy te wpływają na układ limbiczny poprzez szlak nerwu błędnego, zmniejszają ekspresję receptorów stresu (m.in. CRF) i normalizują poziomy neuroprzekaźników takich jak GABA i serotonina.

Suplementacja probiotyków w różnych grupach wiekowych i klinicznych

Dzieci i niemowlęta

U niemowląt i małych dzieci szczególnie polecane są szczepy naturalnie występujące w mleku matki i przewodzie pokarmowym noworodka – przede wszystkim Bifidobacterium infantis oraz Lactobacillus reuteri DSM 17938. Suplementacja u dzieci może być pomocna w łagodzeniu kolek, biegunek, atopii oraz w profilaktyce infekcji dróg oddechowych.

Dawkowanie probiotyków u dzieci należy dostosować do masy ciała i wieku. Probiotyki dla dzieci często mają formę zawiesin lub proszku dodawanego do pokarmu. Natomiast szczególną ostrożność należy zachować u wcześniaków i dzieci z obniżoną odpornością – suplementację należy wtedy prowadzić pod kontrolą lekarza.

Kobiety w ciąży i karmiące

Probiotyki w czasie ciąży mogą przynieść korzyści zarówno matce, jak i dziecku. Suplementacja odpowiednio dobranymi szczepami (np. L. rhamnosus GG, B. breve) może zmniejszyć ryzyko infekcji pochwy, infekcji układu moczowego, cukrzycy ciążowej oraz późniejszych alergii u dziecka.

Szczepy kolonizujące drogi rodne kobiety mogą również zmniejszać ryzyko przedwczesnego porodu. Suplementacja w tym okresie jest zazwyczaj bezpieczna, jednak najlepiej rozpocząć ją po konsultacji z ginekologiem.

Seniorzy – odbudowa mikroflory z wiekiem

Starzenie się organizmu wiąże się ze spadkiem różnorodności mikroflory jelitowej. W starszym wieku dominuje przewaga bakterii proteolitycznych i gnilnych, co zwiększa ryzyko zaparć, stanów zapalnych, nowotworów jelita oraz obniżenia odporności. Układ odpornościowy warto też wspierać witaminami oraz ziołami, dobrym rozwiązaniem są tabletki na odporność - suplement diety Twoja lepsza Odporność, który zawiera połączenie ekstraktów ziołowych i witamin.

Szczepy probiotyczne, które najlepiej sprawdzają się u osób starszych to m.in. B. lactis, L. acidophilus i L. casei. Rekomenduje się je w celu poprawy pasażu jelitowego, zwiększenia odporności na infekcje oraz wspomagania wchłaniania składników odżywczych.

Wsparcie probiotyków przez dietę, zioła i styl życia

Dieta bogata w błonnik i prebiotyki

Aby probiotyki mogły efektywnie kolonizować przewód pokarmowy, konieczna jest dieta bogata w prebiotyki, czyli składniki pożywienia, które stymulują rozwój pożytecznych bakterii. Ich najlepsze naturalne źródła to: cebula, czosnek, por, topinambur, banany, karczochy i korzeń cykorii.

Dodatkowo należy unikać nadmiaru cukru, tłuszczów trans, alkoholu oraz wysoko przetworzonych produktów spożywczych, które sprzyjają rozwojowi bakterii patogennych i drożdżaków.

Zioła wspierające mikrobiotę

Wiele roślin leczniczych może wzmacniać działanie probiotyków. Na szczególną uwagę zasługują:

• Lapacho (Tabebuia) – działa przeciwgrzybiczo i przeciwbakteryjnie, wspiera eliminację patogenów z jelit.
• Juka (Yucca) – detoksykuje śluzówkę i wiąże toksyny gnilne, sprzyja oczyszczaniu przewodu pokarmowego.
• Prawoślaz, siemię lniane, ślaz dziki – bogate w śluzy, osłaniają i regenerują błonę śluzową jelit.

Zioła te mogą być stosowane równolegle z probiotykami jako tło fitoterapeutyczne, poprawiające skuteczność kolonizacji i zmniejszające stany zapalne.

Styl życia i rytm biologiczny

Na koniec warto wspomnieć o wpływie stylu życia na mikrobiotę. Przewlekły stres, brak snu i nieregularne posiłki mogą zaburzyć równowagę bakteryjną i utrudnić działanie suplementów. Ważnym elementem, prowadzącym do długotrwałych efektów jest uregulowany tryb życia, umiarkowana aktywność fizyczna i regeneracja nocna.

Rekomendacje końcowe

• Probiotyki to potężne narzędzie terapeutyczne – ich skuteczność zależy od konkretnego szczepu, formy preparatu i stanu zdrowia pacjenta.
• Najlepsze efekty uzyskuje się, łącząc suplementację z prebiotykami, odpowiednią dietą i fitoterapią.
• Probiotyki można bezpiecznie stosować u dzieci, kobiet w ciąży i seniorów – jednak zawsze warto dostosować je indywidualnie.
• Nie każdy potrzebuje probiotyków codziennie. Warto monitorować efekty i stosować je z przerwami, zwłaszcza w profilaktyce.

 

Bibliografia:

Oroojzadeh, P., Bostanabad, S. Y., & Lotfi, H. (2022). Psychobiotics: the Influence of Gut Microbiota on the Gut-Brain Axis in Neurological Disorders. Journal of molecular neuroscience : MN, 72(9), 1952–1964. 

Ouwehand, A. C., Salminen, S., & Isolauri, E. (2002). Probiotics: an overview of beneficial effects. Antonie van Leeuwenhoek, 82(1-4), 279–289.

Kelesidis, T., & Pothoulakis, C. (2012). Efficacy and safety of the probiotic Saccharomyces boulardii for the prevention and therapy of gastrointestinal disorders. Therapeutic advances in gastroenterology, 5(2), 111–125. 

McFarland L. V. (2009). Evidence-based review of probiotics for antibiotic-associated diarrhea and Clostridium difficile infections. Anaerobe, 15(6), 274–280. 

Kim, Y. K., & Shin, C. (2018). The Microbiota-Gut-Brain Axis in Neuropsychiatric Disorders: Pathophysiological Mechanisms and Novel Treatments. Current neuropharmacology, 16(5), 559–573. 

Suez, J., Zmora, N., Segal, E., & Elinav, E. (2019). The pros, cons, and many unknowns of probiotics. Nature medicine, 25(5), 716–729. 

Ducrotté, P., Sawant, P., & Jayanthi, V. (2012). Clinical trial: Lactobacillus plantarum 299v (DSM 9843) improves symptoms of irritable bowel syndrome. World journal of gastroenterology, 18(30), 4012–4018. 

Rembacken, B. J., Snelling, A. M., Hawkey, P. M., Chalmers, D. M., & Axon, A. T. (1999). Non-pathogenic Escherichia coli versus mesalazine for the treatment of ulcerative colitis: a randomised trial. Lancet (London, England), 354(9179), 635–639. 

Allen, S. J., Martinez, E. G., Gregorio, G. V., & Dans, L. F. (2010). Probiotics for treating acute infectious diarrhoea. The Cochrane database of systematic reviews, 2010(11), CD003048. 

Rudzki, L., Frank, M., Szulc, A., Gałęcka, M., Szachta, P.,  & Barwinek, D. (2012). Review paperFrom gut to depression – the role of intestinal barrier dysfunction and activation of immune system in inflammatory hypothesis of depression. Neuropsychiatria i Neuropsychologia/Neuropsychiatry and Neuropsychology, 7(2), 76-84.