Endometrioza – jak złagodzić tę chorobę i co warto suplementować? Zioła i witaminy przy endometriozie

Co to jest endometrioza?

Endometrioza – brzmi groźnie, bo to choroba, w której błona śluzowa macicy (endometrium) pojawia się poza jamą macicy. W efekcie, powoduje to ból, trudności z zajściem w ciążę i wiele stresu. Ale to nie znaczy, że jesteś skazana wyłącznie na leki przeciwbólowe! Są naturalne sposoby i suplementy, które mogą pomóc złagodzić objawy i poprawić codzienne funkcjonowanie. 

Dlaczego endometrioza boli? I jak suplementacja może pomóc?

Ból, który odczuwasz, to często wynik przewlekłego stanu zapalnego, wzrostu estrogenów i zaburzonej równowagi immunologicznej. Kiedy stan zapalny powraca, komórki nabłonkowe „migrują” do miejsc, gdzie nie powinny, i powodują ból oraz napięcie.

Oprócz klasycznych leków przeciwbólowych, warto sięgnąć po naturalne wsparcie, które:

• Działa przeciwzapalnie,
• Reguluje estrogeny,
• Wspiera układ odpornościowy,
• I łagodzi objawy, takie jak ból, obrzęki czy napięcie przedmiesiączkowe.

Zioła na endometriozę

Siódmaczek leśny (Trientalis europaea)

To niebanalne zioło zawiera saponiny sterydowe, które tłumią stan zapalny, działają autoimmunologicznie i wspierają ginekologię naturalną. W przypadku endometriozy mogą pomóc złagodzić napięcie, obrzęki i bóle związane z zapaleniem narządów miednicy.

Grujecznik japoński (Cercidiphyllum japonicum)

Bogaty m.in. w kwercetynę – silny bioflawonoid hamujący degradację tkanek łącznych i łagodzący stany zapalne. Fitoterapia zwraca uwagę na jego działanie ochronne w stanach zapalnych jajników, macicy, a także endometriozie.

Jakie witaminy brać przy endometriozie?

• Witamina D – pełni istotną rolę w regulacji immunologii i hormonów.
• Witamina C – silny antyoksydant, wspiera układ odpornościowy, chroni komórki przed stresem oksydacyjnym.
• Cynk, magnez, witamina B6 – wspomagają metabolizm estrogenów i stabilizują tarczycę, hormony stresu i miesiączkowania.

Jak wspierać organizm przy endometriozie?

1. Konsultacja z lekarzem – endometrioza to choroba. Upewnij się, że działasz świadomie (ginekolog lub endokrynolog).
2. Suplementacja oparta na codzienności, np.:
• rano: 500 mg witaminy C + 1000 IU witaminy D,
• po południu: napar z siódmaczka + 200 mg magnezu,
• wieczorem: grujecznik w formie kapsułki lub herbaty.
3. Obserwacja reakcji (bóle, obfitość miesiączki, samopoczucie) prowadź dziennik, by wiedzieć, co działa najlepiej.

Jak stosować zioła i witaminy przy endometriozie?

Nie wystarczy wziąć tabletkę i liczyć, że ból zniknie jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Endometrioza to choroba przewlekła, więc i wsparcie musi być systematyczne, świadome i dopasowane do cyklu miesiączkowego. Brzmi skomplikowanie? Spokojnie, poniżej znajdziesz jasne wskazówki, jak to dobrze rozplanować.

Zioła i kiedy je stosować? Synchronizacja z cyklem to ważny element suplementacji

W fazie folikularnej (czyli od pierwszego dnia miesiączki do owulacji) skupiamy się na oczyszczeniu i łagodzeniu stanu zapalnego. Idealne będą:

• Napar z siódmaczka: 1 łyżeczka suszu na szklankę wrzątku, parzyć 10 minut. Pić 1–2 razy dziennie przez pierwsze 14 dni cyklu.
• Pokrzywa zwyczajna – działa moczopędnie i krwiotwórczo, wspiera oczyszczanie z metabolitów estrogenu. Można łączyć z siódmaczkiem.

W fazie lutealnej (po owulacji do miesiączki) priorytetem jest uspokojenie układu nerwowego, redukcja stresu i napięcia oraz wsparcie w przypadku PMS. Tu sprawdzą się:

• Grujecznik – działa wyciszająco i łagodząco. Można stosować kapsułki standaryzowane (zgodnie z opisem producenta) lub napar (parzyć 15 min).
• Melisa + kozłek lekarski + kora wierzby – klasyczne połączenie uspokajające i przeciwbólowe.

Jakie witaminy i minerały wybrać przy endometriozie?

Witamina C

Nie tylko „na odporność”. U kobiet z endometriozą działa jako antyoksydant, który zmniejsza stres oksydacyjny w obszarach dotkniętych chorobą. Codzienna dawka od 500 mg do 1000 mg – najlepiej rano, razem z naparem lub posiłkiem zawierającym tłuszcze.

Witamina D

Badania wskazują, że niski poziom witaminy D może wiązać się z silniejszymi objawami endometriozy. Suplementacja: minimum 2000 IU dziennie, najlepiej razem z witaminą K2 i tłuszczem.

Magnez i witamina B6

Duet, który naturalnie powoduje relaksacje mięśni macicy. Przydaje się w fazie lutealnej. Dawkowanie: 200–400 mg magnezu dziennie (najlepiej cytrynian lub taurynian) + 20–50 mg wit. B6. Biorąc razem z wieczornym naparem, pomaga lepiej spać i łagodzi napięcia.

Cynk

Reguluje poziomy hormonów płciowych, zmniejsza reakcje zapalne i działa ochronnie na jajniki. Suplementacja: ok. 15 mg dziennie, najlepiej w formie pikolinianu.

Zioła przy endometriozie

Wyciąg z kory wierzby białej (Salix alba) - dostarcza salicyny, naturalnego związku przekształcanego w organizmie do kwasu salicylowego – substancji o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym, ale łagodniejszym niż syntetyczne środki. W badaniach klinicznych wykazano, że wyciągi z kory wierzby hamują aktywność enzymów COX‑2 i TNF‑α, które odgrywają ważną rolę w przekazywaniu sygnału zapalnego. Dla kobiety z endometriozą może to oznaczać mniej dokuczliwe miesiączki i łagodniejsze skurcze macicy. Ponadto wierzba działa napotnie i wspiera układ odpornościowy, co wpływa na ogólny komfort zdrowotny. Dzięki łagodnemu działaniu nie podrażnia żołądka – warto rozważyć napar lub ekstrakt standaryzowany.

Owoc niepokalanka pospolitego (Vitex agnus-castus) - niepokalanek to jedno z dwóch ziół decydujących o równowadze hormonalnej. Jego najważniejszym działaniem jest regulacja poziomu prolaktyny (za pomocą receptorów dopaminergicznych obniża nadmierną jej produkcję). To z kolei wspiera równowagę między estrogenem a progesteronem, co przynosi ulgę przy bolesnych miesiączkach, napięciu i symptomach PMS u kobiet z endometriozą. W licznych badaniach klinicznych wyciągi z Vitexu redukują krwawienia, poprawiają jakość cyklu i zmniejszają uczucie ciężkości piersi. Dodatkowo wykazuje działanie przeciwzapalne i wspomaga funkcję przysadki mózgowej, czyli narządu kluczowego dla cyklu menstruacyjnego. Preparaty z niepokalankiem są dobrze tolerowane i mogą być stosowane przez dłuższy czas pod kontrolą ginekologa lub naturopaty.

Kwiat czarnej malwy (Malva nigra) - czarna malwa to naturalny środek osłaniający i łagodzący. Dzięki wysokiej zawartości śluzów roślinnych tworzy powłokę ochronną na błonach śluzowych przewodu pokarmowego i pochwy, co może zmniejszać podrażnienia i wspomagać regenerację. Działa przeciwzapalnie, łagodząc stany obrzęku i ból, oraz rozluźnia skurcze mięśni gładkich. Jej delikatny smak i efektywność sprawiają, że można ją bez obaw pić przez dłuższy czas. Warto stosować jako herbatkę lub dodatek do mieszanek ziołowych w formie naparu. Dzięki działaniu emolientowemu, czarna malwa bywa polecana w przypadku dyskomfortu intymnego.

Wyciąg z kłączy i korzeni ruszczyka kolczastego (Ruscus aculeatus) - ruszczyk to roślina o silnych właściwościach przeciwzakrzepowych, przeciwobrzękowych i przeciwzapalnych, stosowanych od wieków na problemy z krążeniem. Działa poprzez uszczelnianie naczyń krwionośnych i poprawę drenażu limfatycznego w okolicy miednicy, co może pomóc w redukcji obrzęków i uczucia „ciężkości”. W kontekście endometriozy szczególnie ceniony jest za zdolność redukcji przekrwienia i wspieranie mikrokrążenia w tkankach. Ruszczyk może także łagodzić ból związany z uciskiem tkanek przez ogniska endometrialne. Jego ekstrakty dostępne są w postaci kapsułek lub kropli, co ułatwia dopasowanie dawkowania. 

Ekstrakt z imbiru lekarskiego (Zingiber officinale) - imbir to jedno z najbardziej wszechstronnych ziół fitoterapeutycznych. Jego działanie przeciwzapalne i przeciwskurczowe wynika z obecności gingeroli i zingerony, które blokują enzymy cyklooksygenazy i lipooksygenazy. W kontekście endometriozy imbir może łagodzić skurcze macicy i zmniejszać ból menstruacyjny porównywalnie do standardowych leków przeciwbólowych. Poza tym imbir wspiera trawienie – co ma znaczenie, gdy współwystępują objawy jelitowe, takie jak wzdęcia i zaparcia. Regularne stosowanie może też wpływać na poprawę krążenia, co sprzyja zmniejszeniu uczucia zimna i dyskomfortu w miednicy. Może być używany na ciepło jako herbata lub w formie standaryzowanego ekstraktu.

Tarczyca bajkalska (Scutellaria baicalensis) - tarczyca bajkalska to roślina znana przede wszystkim z działania przeciwzapalnego i neuroprotekcyjnego. Głównym składnikiem jest bajkalina, czyli silny inhibitor cytokin prozapalnych (np. IL‑1, TNF‑α), które biorą udział w patomechanizmie endometriozy. Dzięki działaniu wspierającemu układ nerwowy może redukować objawy bólowe i wpływać na lepsze samopoczucie. Istotne jest także działanie przeciwhistaminowe, co może łagodzić towarzyszący często endometriozie obrzęk i skurcze. W fitoterapii tarczyca bywa stosowana jako środek wspomagający w chorobach o podłożu zapalnym i autoimmunologicznym. Zwykle podawana jest w formie związanej ekstraktów standaryzowanych.

Nagietek lekarski (Calendula officinalis) - nagietek to jedno z bardziej przyjaznych ziół, łagodnie wspomaga regenerację tkanek, działa przeciwzapalnie i łagodzi podrażnienia, także te intymne. W kontekście endometriozy może wspierać gojenie drobnych uszkodzeń śluzówki pochwy lub macicy, a także zmniejszać obrzęk i ból. Stosowany jest zarówno zewnętrznie (kąpiele, nasiadóki), jak i wewnętrznie, jako herbata. Działa też lekko moczopędnie, co wspomaga detoksykację estrogenów przez układ moczowy. Łączony z pokrzywą czy mniszkiem wzmacnia efekty oczyszczające i wspiera ogólną równowagę hormonalną.

Ekstrakt z surmii (Catalpa sp.) - surmia to mniej znana w Europie roślina pochodząca z Ameryki Północnej, której ekstrakty były wykorzystywane w tradycyjnej fitoterapii rdzennych ludów jako środek przeciwzapalny i wspomagający oczyszczanie organizmu. Zawiera związki irydoidowe i fenolowe, które mogą wpływać korzystnie na redukcję stanów zapalnych oraz łagodzić napięcia układu nerwowego. Choć nie jest ziołem typowo ginekologicznym, jej właściwości przeciwwysiękowe i ochronne dla tkanek mogą mieć znaczenie pomocnicze w endometriozie, gdzie istotne jest ograniczenie przewlekłego stanu zapalnego i obrzęków. Surmia działa także wspierająco na układ odpornościowy i oddechowy, co może mieć znaczenie w przypadku ogólnego wyczerpania organizmu. W medycynie naturalnej używa się jej również jako środka wyciszającego nadmierną reakcję immunologiczną.

Żywica smrodzieńca (Protium heptaphyllum) - ta amazońska żywica, znana również jako „breu branco”, jest źródłem związków terpenowych o silnym działaniu przeciwzapalnym, przeciwbólowym i antyseptycznym. W medycynie ludowej Ameryki Południowej stosowano ją przy reumatyzmie, chorobach zapalnych i trudno gojących się ranach – co sugeruje jej potencjał także w kontekście endometriozy, szczególnie przy bólach przewlekłych miednicy. Smrodzieniec działa poprzez hamowanie mediatorów zapalnych oraz wspieranie regeneracji tkanek. Może również wpływać na poprawę samopoczucia dzięki właściwościom relaksującym i stabilizującym emocje, co bywa niezwykle cenne w przypadku bólu przewlekłego. Choć trudno dostępna w Europie, pojawia się coraz częściej w standaryzowanych suplementach. 

Bylica roczna (Artemisia annua) - Bylica roczna zawiera artemizyninę, czyli związek o znanym działaniu przeciwpasożytniczym, ale też przeciwzapalnym i immunomodulującym. W kontekście endometriozy może wspierać równowagę immunologiczną organizmu, co jest istotne przy schorzeniu o możliwym tle autoimmunologicznym. Artemizynina wpływa na szlaki cytokinowe i może ograniczać rozrost nieprawidłowej tkanki. Dodatkowo wykazano jej wpływ na zmniejszenie stresu oksydacyjnego, co ma duże znaczenie w chorobach przewlekłych. Roślina ta była intensywnie badana pod kątem onkologicznym, co wskazuje na jej silne działanie regulacyjne. W praktyce fitoterapeutycznej bylica bywa stosowana w postaci naparów, kapsułek lub ekstraktów alkoholowych.

Owoc kminku (Carum carvi) - to nie tylko przyprawa. Zawiera olejki eteryczne (głównie karwon i limonen), które mają silne działanie wiatropędne, przeciwskurczowe i przeciwzapalne. W endometriozie, gdzie często współwystępują objawy zespołu jelita drażliwego (IBS), kminek może łagodzić bóle brzucha, napięcia i wzdęcia. Jego działanie rozkurczowe obejmuje mięśnie gładkie jelit i macicy, co może zmniejszyć dolegliwości menstruacyjne. Ponadto stymuluje wydzielanie enzymów trawiennych, poprawiając przyswajanie składników odżywczych. W fitoterapii stosowany jest jako dodatek do mieszanek ziołowych oraz jako olejek eteryczny w aromaterapii lub masażu brzucha. Delikatny i bezpieczny – świetny również dla kobiet z nadwrażliwym układem pokarmowym. 

Wyciąg z kłącza juki (Yucca schidigera) - juka to pustynna roślina, której kłącze bogate jest w saponiny steroidowe, polifenole i enzymy detoksykacyjne. Działa oczyszczająco, wspomaga usuwanie toksyn i korzystnie wpływa na mikrobiotę jelitową – co jest niezwykle ważne u kobiet z endometriozą, które często zmagają się z dysbiozą. Yucca może także działać przeciwzapalnie i wspierać funkcje wątroby, co ułatwia metabolizm estrogenów i zmniejsza ich kumulację w tkankach. Dodatkowo jej właściwości antyoksydacyjne przyczyniają się do ochrony komórek przed stresem oksydacyjnym. Wyciąg z juki jest dobrze przyswajalny, a jego działanie zostało opisane w literaturze zielarskiej jako łagodzące i wspierające eliminację stanów zapalnych przewodu pokarmowego.

Ekstrakt z pachnotki (Perilla frutescens) - pachnotka to roślina z rodziny jasnotowatych, szczególnie ceniona w medycynie azjatyckiej za swoje właściwości przeciwzapalne, antyalergiczne i immunomodulujące. Zawiera kwas alfa-linolenowy (ALA) – roślinne źródło kwasów omega-3 – oraz flawonoidy, które wpływają na regulację odpowiedzi immunologicznej. W kontekście endometriozy, gdzie istotną rolę odgrywa nadaktywność układu odpornościowego, może pomóc w łagodzeniu reakcji zapalnych i obrzęków. Ekstrakty z pachnotki wspierają także śluzówki jelit i dróg oddechowych, co poprawia ogólną odporność. Często łączona z innymi adaptogenami lub roślinami o działaniu przeciwzapalnym, np. tarczycą bajkalską. Dostępna jako kapsułki, napary lub składnik mieszanek ziołowych.

Mirra (Commiphora myrrha) - mirra to żywica drzewa Commiphora, używana od starożytności jako środek ściągający, antyseptyczny i przeciwzapalny. Zawiera seskwiterpeny i związki fenolowe, które wykazują działanie antyoksydacyjne, wspierające regenerację uszkodzonych tkanek. W kontekście endometriozy mirra może pomagać w redukcji bólu miednicy oraz wspierać procesy gojenia błon śluzowych macicy. Działa także lekko uspokajająco i wyciszająco, co może być korzystne w chronicznym stresie związanym z bólem. Jest często składnikiem czopków i maści dopochwowych, ale też dostępna w formie nalewki lub proszku. Wspomaga także odporność i chroni organizm przed wtórnymi infekcjami.

Ekstrakt z jerzyny (Rubus spp.) - liście i owoce jerzyny są źródłem tanin, antocyjanów i witaminy C, które wspierają tonizację macicy, uszczelnianie naczyń krwionośnych oraz zmniejszanie krwawień. W tradycyjnej fitoterapii jerzyna była wykorzystywana w leczeniu obfitych miesiączek i stanów zapalnych dolnych dróg rodnych. Związki zawarte w liściach działają ściągająco, co może zmniejszać obrzęki i podrażnienia. Antocyjany z owoców mają właściwości przeciwutleniające i wzmacniające ściany naczyń. Ekstrakt z jerzyny wpływa też korzystnie na trawienie, co wspomaga usuwanie estrogenów przez układ pokarmowy. Idealny jako napar, dodatek do mieszanek lub suplement diety.

Tributyryna (Biologically Active Tributyrin ANITM) - tributyryna jest formowana w wątrobie z kwasu masłowego – istotny element do utrzymania zdrowej bariery jelitowej i redukcji „przeciekania jelit”, co często towarzyszy chorobom autoimmunologicznym, w tym endometriozie. Dzięki wsparciu jelitowego systemu odpornościowego może zmniejszać ogólnoustrojowy stan zapalny, który nasila objawy choroby. Przywrócenie prawidłowej mikroflory jelitowej i szczelności jelita pozwala ograniczyć endotoksemię – czynnik, który wzmaga produkcję cytokin zapalnych. Źródła kliniczne wskazują na możliwość zastosowania tributyryny jako element wsparcia codziennej suplementacji, zwłaszcza przy współistniejących problemach trawiennych. Preparaty dostępne są w formie suplementów zawierających standaryzowaną tributyrynę. 

Jak łączyć zioła i suplementy przy endometriozy?

W leczeniu naturalnym nie ilość jest najważniejsza, tylko synergia. To, jak poszczególne składniki współdziałają. Sama witamina C może pomóc, ale dopiero w połączeniu z przeciwzapalnym ziołem i dietą eliminacyjną tworzy skuteczny plan łagodzenia objawów. Dlatego przy endometriozie warto zbudować całościowy rytm dnia i cyklu, który pracuje na Twoją korzyść.

Przykładowy plan suplementacyjno-ziołowy (schemat dzienny)

Rano (przed śniadaniem)

• 500–1000 mg witaminy C
• 2000 IU witaminy D3 z witaminą K2
• Napar z pokrzywy lub siódmaczka (w zależności od fazy cyklu)

Po śniadaniu

• 15 mg cynku (najlepiej z posiłkiem)
• 1 kapsułka adaptogenu np. Ashwagandhy lub Reishi 

Popołudnie

• Napar z grujecznika (lub kapsułka)
• 200 mg magnezu + 20–50 mg witaminy B6 (szczególnie w drugiej fazie cyklu)

Wieczór

• Napar z melisy lub kozłka
• Dziennik objawów (pomoże obserwować skuteczność)

To tylko przykład, możesz go dopasować do siebie. Najważniejsza jest regularność i obserwacja.

Dieta przy endometriozie

Nie da się mówić o skutecznym łagodzeniu objawów bez wspomnienia o diecie. Badania i praktyka kliniczna pokazują, że niektóre produkty mogą zaostrzać stan zapalny i nasilać objawy endometriozy. Czego więc unikać?

Produkty pogarszające objawy:

• Cukier (bo napędza stan zapalny),
• Nabiał (u niektórych nasila PMS i ból),
• Czerwone mięso (wpływa na poziom estrogenów),
• Alkohol i kofeina (mogą zwiększać skurcze i obrzęki).

Produkty, które wspierają:

• Zielone warzywa liściaste (chlorofil = oczyszczanie),
• Tłuste ryby morskie (omega-3 = działanie przeciwzapalne),
• Kurkuma, imbir, czosnek – naturalne regulatory,
• Błonnik (usprawnia metabolizm estrogenów i detoksykację).

Warto przetestować dietę eliminacyjną przez 2–3 miesiące, notując reakcje organizmu. To nie magia, tylko biologiczna równowaga.

Jak Adaptogeny wspierają wątrobę i jelita 

Choć endometrioza dotyka głównie układu rozrodczego, to centrum zarządzania hormonami i stanem zapalnym znajduje się w wątrobie i jelitach. Jeśli one są przeciążone, hormony krążą w nadmiarze, a toksyny nie mogą być skutecznie usuwane. Tu właśnie fitoterapia odgrywa swoją rolę. Jeżeli np. chcesz zmniejszyć wagę, możesz podejść holistycznie i wykorzystać suplementy na odchudzanie, które zawierają zioła, witaminy i substancje regulujące i wspierające metabolizm,

Wątroba – naturalna stacja filtrująca estrogen

Zgodnie z publikacjami naukowymi, kilka ziół szczególnie wspiera wątrobę i jednocześnie działa korzystnie u kobiet z endometriozą:

• Ostropest plamisty – zawiera sylimarynę, która regeneruje hepatocyty (komórki wątroby) i poprawia detoksykację estrogenów. Można stosować jako nalewkę lub kapsułki.
• Korzeń mniszka lekarskiego – wspomaga przepływ żółci, przez co ułatwia usuwanie z organizmu nadmiaru hormonów.
• Angelica archangelica (dzięgiel litwor) – regulacja cyklu miesiączkowego, wspiera trawienie i łagodzi napięcia przedmiesiączkowe.

Jelita – regulator hormonalny

To tutaj, w mikrobiomie jelitowym, rozgrywa się ważna batalia: czy estrogen zostanie wydalony, czy wróci do obiegu. Dlatego wsparcie jelit to istotny ruch w łagodzeniu endometriozy:

• Probiotyki – szczepy Lactobacillus reuteri i rhamnosus mogą wspierać metabolizm estrogenów,
• Błonnik rozpuszczalny (np. babka płesznik) – oczyszcza jelita, wspomaga mikroflorę,
• Tributyryna (ANITM) – kwas masłowy wspiera szczelność jelit i zmniejsza stan zapalny systemowo.

Podsumowanie – co naprawdę warto zapamiętać?

Endometrioza nie jest wyrokiem, ale wymaga od nas konsekwencji, cierpliwości i zrozumienia własnego ciała. Leczenie farmakologiczne często bywa konieczne, ale wsparcie naturalne potrafi znacząco poprawić komfort życia.

Najważniejsze punkty:

1. Zioła: siódmaczek, grujecznik, ostropest, mniszek – każdy z nich działa na inny mechanizm endometriozy: stan zapalny, detoksykację, stres.
2. Witaminy i minerały: witamina D, C, magnez, cynk – warto je uzupełniać regularnie, dostosowując do faz cyklu.
3. Styl życia: dieta bez cukru i nadmiaru estrogennych produktów, dużo błonnika, probiotyki i sen (tak, sen ma znaczenie!)
4. Obserwacja i elastyczność – nie ma jednego schematu. Każde ciało jest inne, dlatego prowadzenie dziennika objawów pomoże Ci lepiej dobrać odpowiedni schemat suplementacji.

Disclaimer
Żadna treść na tej stronie, niezależnie od daty, nie powinna być nigdy używana jako substytut bezpośredniej porady medycznej od lekarza lub innego wykwalifikowanego klinicysty.

Bibliografia:

1.     Augoulea, A., Alexandrou, A., Creatsa, M., Vrachnis, N., & Lambrinoudaki, I. (2012). Pathogenesis of endometriosis: the role of genetics, inflammation and oxidative stress. Archives of gynecology and obstetrics, 286(1), 99–103. 

2.     Singh, A., Dasgupta, S., Bhattacharya, A., Mukherjee, G., & Chaudhury, K. (2022). Therapeutic potential of curcumin in endometrial disorders: Current status and future perspectives. Drug discovery today, 27(3), 900–911. 

3.     Herington, J. L., Bruner-Tran, K. L., Lucas, J. A., & Osteen, K. G. (2011). Immune interactions in endometriosis. Expert review of clinical immunology, 7(5), 611–626. 

4.     Höller, M., Steindl, H., Abramov-Sommariva, D., Kleemann, J., Loleit, A., Abels, C., & Stute, P. (2024). Use of Vitex agnus-castus in patients with menstrual cycle disorders: a single-center retrospective longitudinal cohort study. Archives of gynecology and obstetrics, 309(5), 2089–2098. 

5.     Shara, M., & Stohs, S. J. (2015). Efficacy and Safety of White Willow Bark (Salix alba) Extracts. Phytotherapy research : PTR, 29(8), 1112–1116. 

6.     Vlachojannis, J., Magora, F., & Chrubasik, S. (2011). Willow species and aspirin: different mechanism of actions. Phytotherapy research : PTR, 25(7), 1102–1104. 

7.     Oală, I. E., Mitranovici, M. I., Chiorean, D. M., Irimia, T., Crișan, A. I., Melinte, I. M., Cotruș, T., Tudorache, V., Moraru, L., Moraru, R., Caravia, L., Morariu, M., & Pușcașiu, L. (2024). Endometriosis and the Role of Pro-Inflammatory and Anti-Inflammatory Cytokines in Pathophysiology: A Narrative Review of the Literature. Diagnostics (Basel, Switzerland), 14(3), 312. 

8.     van Die, M. D., Burger, H. G., Teede, H. J., & Bone, K. M. (2013). Vitex agnus-castus extracts for female reproductive disorders: a systematic review of clinical trials. Planta medica, 79(7), 562–575. 

9.     Karp, B. I., & Stratton, P. (2023). Endometriosis-associated chronic pelvic pain. Med (New York, N.Y.), 4(3), 143–146. 

10.  García-Ibañez, P., Yepes-Molina, L., Ruiz-Alcaraz, A. J., Martínez-Esparza, M., Moreno, D. A., Carvajal, M., & García-Peñarrubia, P. (2020). Brassica Bioactives Could Ameliorate the Chronic Inflammatory Condition of Endometriosis. International journal of molecular sciences, 21(24), 9397.